از ایمنی جانی تا تاب‌آوری لرزه‌ای؛ تدوین و ابلاغ ضوابط طراحی ساختمان‌های مجهز به میراگرها و جداگرهای لرزه‌ای

از ایمنی جانی تا تاب‌آوری لرزه‌ای؛ تدوین و ابلاغ ضوابط طراحی ساختمان‌های مجهز به میراگرها و جداگرهای لرزه‌ای

فلسفه متعارف طراحی لرزه‌ای ساختمان‌ها، طی دهه‌های گذشته عمدتاً بر حفاظت از جان انسان‌ها و جلوگیری از فروریزش سازه‌ها در زلزله‌های شدید استوار بوده است. بااین‌حال، تجربیات زلزله‌های بزرگ جهان نشان داده‌اند که جلوگیری از فروریزش، به‌تنهایی تضمین‌کننده حفظ قابلیت بهره‌برداری ساختمان‌ها و جلوگیری از خسارات گسترده اقتصادی و اجتماعی نیست.

با افزایش ارزش سرمایه‌های ساختمانی و اهمیت استمرار خدمات ضروری پس از زلزله، کنترل آسیب، تعمیرپذیری و بازیابی کاربری به اهدافی اساسی در توسعه رویکردهای نوین طراحی لرزه‌ای تبدیل شده‌اند.

بر همین مبنا، دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان وزارت راه و شهرسازی، پروژه تدوین «ضوابط طراحی ساختمان‌های مجهز به میراگرها و جداگرهای لرزه‌ای» را با هدف توسعه چارچوب‌های فنی کاربرد سامانه‌های کنترل لرزه‌ای و افزایش تاب‌آوری ساختمان‌های جدید و موجود به انجام رساند.

این پروژه با اجرای سید امین موسوی و مشارکت جمعی از متخصصان مهندسی سازه و زلزله تدوین شد. جواد قدرتی ینگجه نیز به‌ عنوان عضو کمیته تدوین، در این فرایند تخصصی مشارکت داشت.

بازنگری در فلسفه طراحی لرزه‌ای؛ از حفظ سازه تا استمرار خدمات

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این راهنما، پیشگفتار مدیرکل وقت دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان در بهار ۱۴۰۵ است که در آن، ضرورت بازنگری در فلسفه طراحی لرزه‌ای کشور و حرکت به‌سوی اهداف عملکردی فراتر از ایمنی جانی مورد تأکید قرار گرفته است.

در این پیشگفتار، افزایش تاب‌آوری لرزه‌ای ساخت‌وسازهای شهری، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر معرفی شده و حفظ قابلیت خدمت‌رسانی ساختمان‌ها پس از زلزله، در کنار حفاظت از جان انسان‌ها، از اهداف مهم طراحی لرزه‌ای دانسته شده است.

این دیدگاه، به‌ویژه در ساختمان‌های حیاتی نظیر بیمارستان‌ها، مراکز درمانی و مراکز مدیریت بحران اهمیت دارد؛ زیرا عملکرد این ساختمان‌ها پس از زلزله، مستقیماً بر استمرار خدمات ضروری و توانایی جامعه در مدیریت پیامدهای بحران تأثیر می‌گذارد.

اهمیت این تحول، انتقال تمرکز از صرفِ مقاومت در برابر زلزله به کنترل پیامدهای آن، کاهش آسیب و فراهم‌سازی شرایط حفظ یا بازیابی سریع عملکرد ساختمان‌هاست.

محتوای فنی راهنما و نقش سامانه‌های کنترل لرزه‌ای

راهنمای منتشر شده در هفت فصل تدوین شده و مجموعه‌ای از ضوابط مرتبط با انتخاب، تحلیل، طراحی، آزمایش، اجرا، کنترل کیفیت و نگهداری سامانه‌های میراگر و جداگر لرزه‌ای را در بر می‌گیرد.

میراگرهای لرزه‌ای با افزایش ظرفیت اتلاف انرژی، امکان کاهش برخی تقاضاهای لرزه‌ای را فراهم می‌کنند؛ درحالی‌که جداگرهای لرزه‌ای با تغییر ویژگی‌های دینامیکی سامانه و کاهش انتقال حرکت زمین به روسازه، می‌توانند پاسخ لرزه‌ای ساختمان را کنترل کنند.

کاربرد مؤثر این فناوری‌ها، افزون بر طراحی صحیح، مستلزم ارزیابی معتبر رفتار تجهیزات، کنترل کیفیت ساخت و اجرا و پایش عملکرد آن‌ها در طول عمر بهره‌برداری ساختمان است.

ازاین‌رو، اهمیت تدوین ضوابط ملی صرفاً در معرفی فناوری‌های کنترل لرزه‌ای نیست؛ بلکه در فراهم‌سازی چارچوبی فنی و قابل استناد برای استفاده مطمئن از این سامانه‌ها، متناسب با ظرفیت‌های مهندسی و اجرایی صنعت ساختمان کشور است.

تدوین، بررسی و ابلاغ رسمی ضوابط

پروژه تدوین این راهنما با اجرای سید امین موسوی و مشارکت کمیته‌ای از متخصصان حوزه مهندسی سازه و زلزله، از جمله جواد قدرتی ینگجه به‌عنوان عضو کمیته تدوین، در دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان به انجام رسید.

پس از تکمیل فرایند تدوین و بررسی، ضوابط یادشده طی ابلاغیه شماره ۴۰۰/۳۳۰۶۳ مورخ ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ از سوی معاونت مسکن و ساختمان وزارت راه و شهرسازی ابلاغ شد و از ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ لازم‌الاجرا گردید.

انتشار عمومی راهنما نیز در مرداد ۱۴۰۵ از طریق دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان اطلاع‌رسانی شد.

این راهنما، در کنار ضوابط فصل هفتم ویرایش پنجم استاندارد ۲۸۰۰، بخشی از چارچوب فنی کشور برای طراحی و کنترل ساختمان‌های مجهز به سامانه‌های جداساز و میراگر لرزه‌ای را تشکیل می‌دهد.

جمع‌بندی | توسعه فناوری در خدمت تاب‌آوری لرزه‌ای

تدوین و ابلاغ «ضوابط طراحی ساختمان‌های مجهز به میراگرها و جداگرهای لرزه‌ای»، گامی در توسعه چارچوب‌های فنی کاربرد سامانه‌های کنترل لرزه‌ای در صنعت ساختمان ایران است.

اهمیت این اقدام، علاوه بر فراهم‌سازی ضوابط تخصصی طراحی و اجرا، در تأکید بر اهداف عملکردی فراتر از جلوگیری از فروریزش، شامل کنترل آسیب، حفظ قابلیت بهره‌برداری و افزایش تاب‌آوری لرزه‌ای ساختمان‌ها قرار دارد.

تاب‌آوری لرزه‌ای در مقیاس ملی، صرفاً با افزایش مقاومت ساختمان‌ها تحقق نمی‌یابد؛ بلکه مستلزم انتخاب راهکارهای فنی مؤثر، کنترل آسیب اجزای سازه‌ای و غیرسازه‌ای و توجه هم‌زمان به ایمنی، تعمیرپذیری، اقتصاد پس از زلزله و استمرار خدمات ضروری است.