از ایمنی جانی تا تاب‌آوری لرزه‌ای؛ تدوین و ابلاغ راهنمای طراحی و اجرای اجزای غیرسازه‌ای

از ایمنی جانی تا تاب‌آوری لرزه‌ای؛ تدوین و ابلاغ راهنمای طراحی و اجرای اجزای غیرسازه‌ای

تجربیات زلزله‌های بزرگ جهان نشان داده‌اند که حفظ پایداری سازه اصلی، به‌تنهایی تضمین‌کننده ایمنی ساکنان، محدودشدن خسارات اقتصادی یا استمرار بهره‌برداری ساختمان پس از زلزله نیست. آسیب دیوارهای غیرسازه‌ای، نماها، سقف‌های کاذب و تجهیزات ساختمانی می‌تواند حتی در ساختمان‌هایی که آسیب سازه‌ای محدودی داشته‌اند، به بروز خسارات جانی، هزینه‌های گسترده تعمیر و اختلال در بهره‌برداری منجر شود.

ازاین‌رو، کنترل آسیب اجزای غیرسازه‌ای، یکی از ارکان اساسی دستیابی به تعمیرپذیری، بازیابی کاربری و تاب‌آوری لرزه‌ای ساختمان‌ها به شمار می‌رود.

با توجه به این ضرورت، دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان وزارت راه و شهرسازی، کتاب «راهنمای طراحی و اجرای اجزای غیرسازه‌ای» را با مشارکت کارگروهی از متخصصان حوزه مهندسی ساختمان تدوین و در سال ۱۴۰۵ ابلاغ کرد.

جواد قدرتی ینگجه نیز به‌عنوان عضو کمیته تدوین این راهنما، در فرایند تخصصی تهیه ضوابط مشارکت داشت.

از حفاظت سازه تا کنترل آسیب اجزای غیرسازه‌ای

یکی از مسائل بنیادین طراحی لرزه‌ای، تفاوت میان جلوگیری از فروریزش ساختمان و حفظ قابلیت بهره‌برداری آن پس از زلزله است.

در ساختمان‌های متعارف، آسیب یا فروریزش موضعی دیوارهای داخلی و پیرامونی می‌تواند موجب تهدید جان ساکنان، انسداد مسیرهای خروج و تحمیل هزینه‌های قابل‌توجه تعمیر شود. در ساختمان‌های ضروری، آسیب اجزای غیرسازه‌ای و تجهیزات می‌تواند به اختلال در ارائه خدمات حیاتی نیز منجر شود.

بر همین اساس، تأمین ایمنی و تاب‌آوری لرزه‌ای مستلزم کنترل هم‌زمان عملکرد اجزای سازه‌ای و غیرسازه‌ای ساختمان است.

این نگرش، مبنای ضرورت تدوین ضوابطی است که علاوه بر محاسبه نیروهای لرزه‌ای، به ظرفیت مقاومتی اجزا، جزئیات مهار و کیفیت اجرای آن‌ها نیز توجه داشته باشند.

محتوای فنی راهنما؛ از محاسبه تقاضا تا اجرای صحیح

«راهنمای طراحی و اجرای اجزای غیرسازه‌ای» با تمرکز بر طراحی و اجرای دیوارها و اجزای غیرسازه‌ای، چارچوبی برای ارزیابی تقاضای لرزه‌ای و تأمین ظرفیت مقاومتی آن‌ها فراهم می‌کند.

از محورهای اصلی این راهنما می‌توان به محاسبه نیروی خارج از صفحه دیوار، ارزیابی ظرفیت خارج از صفحه، طراحی متناسب با شرایط پروژه و ارائه الزامات و جزئیات اجرایی اشاره کرد.

اهمیت این ضوابط در آن است که عملکرد لرزه‌ای دیوارهای غیرسازه‌ای، صرفاً به مقاومت مصالح بنایی وابسته نیست؛ بلکه نحوه اتصال به سازه اصلی، جزئیات مهار، شرایط تکیه‌گاهی و سازگاری تغییرشکل‌ها نیز در کنترل آسیب نقش دارند.

همچنین، دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان برای تسهیل کاربرد ضوابط، ابزارهای محاسباتی مبتنی بر نرم‌افزار اکسل را مطابق پیوست سوم راهنما در اختیار جامعه مهندسی قرار داده است.

این رویکرد، زمینه انتقال ضوابط از روابط نظری و محاسباتی به طراحی، کنترل و اجرای عملی در پروژه‌های ساختمانی را تقویت می‌کند.

تدوین تخصصی و ابلاغ رسمی ضوابط

این راهنما در کارگروه تخصصی دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان، با مشارکت کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه مهندسی ساختمان تدوین شد.

جواد قدرتی ینگجه، متخصص طراحی عملکردی و تاب‌آوری لرزه‌ای ساختمان‌ها، به‌عنوان عضو کمیته تدوین در این فرایند مشارکت داشت.

پس از طی مراحل تدوین و بررسی، راهنما طی ابلاغیه شماره ۳۸۶۶۱/۴۰۰ مورخ ۳۰ خرداد ۱۴۰۵ از سوی معاونت مسکن و ساختمان وزارت راه و شهرسازی ابلاغ شد.

بر اساس این ابلاغیه، رعایت الزامات راهنما برای تمامی ساختمان‌هایی که دستور تهیه نقشه آن‌ها از ۳۰ تیر ۱۴۰۵ به بعد صادر شده است، الزامی است.

در اطلاع‌رسانی رسمی دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان، علاوه بر کاهش آسیب‌پذیری لرزه‌ای، بر رویکرد چندمخاطره‌ای این ضوابط و نقش آن‌ها در ارتقای ایمنی ساختمان‌ها در برابر تهدیدات مختلف نیز تأکید شده است.

جمع‌بندی | اجزای غیرسازه‌ای؛ حلقه ضروری تاب‌آوری ساختمان

تدوین و ابلاغ «راهنمای طراحی و اجرای اجزای غیرسازه‌ای»، گامی در توسعه ضوابط فنی کشور برای کنترل آسیب‌های ناشی از زلزله و ارتقای ایمنی ساخت‌وسازهای شهری است.

اهمیت این راهنما، فراتر از طراحی و اجرای دیوارهای غیرسازه‌ای، در پیوند میان ایمنی جانی، کنترل خسارات، قابلیت تعمیر و حفظ امکان بهره‌برداری ساختمان پس از زلزله قرار دارد.

کاهش آسیب‌پذیری لرزه‌ای در مقیاس ملی، مستلزم آن است که در کنار تأمین مقاومت و سختی مناسب سازه اصلی، عملکرد اجزای غیرسازه‌ای نیز با ضوابط معتبر و جزئیات اجرایی قابل کنترل مورد توجه قرار گیرد.

تاب‌آوری لرزه‌ای ساختمان زمانی معنا می‌یابد که حفاظت از جان انسان‌ها، کاهش آسیب‌های سازه‌ای و غیرسازه‌ای و فراهم‌سازی امکان بازیابی سریع کاربری، به‌صورت هماهنگ در فرایند طراحی و اجرای ساختمان دنبال شوند.