بازگشت دیوارهای بتن‌آرمه متوسط؛ از اصلاحیه مبحث نهم تا ضوابط طراحی فضاهای امن و پناهگاه

بازگشت دیوارهای بتن‌آرمه متوسط؛ از اصلاحیه مبحث نهم تا ضوابط طراحی فضاهای امن و پناهگاه

پیوند ضوابط طراحی سازه‌های بتن‌آرمه با الزامات حفاظت چندلایه، کاهش آسیب‌پذیری و تاب‌آوری ساختمان‌های مسکونی

حفاظت از جان شهروندان و سرمایه‌های ساختمانی در شرایط بحرانی، مستلزم رویکردی فراتر از تأمین حداقل مقاومت و پایداری سازه است. تجربیات مهندسی نشان می‌دهند که انتخاب صحیح سیستم باربر جانبی، تأمین سختی مؤثر، کنترل تغییرشکل و محدودسازی آسیب، افزون بر بهبود عملکرد لرزه‌ای، می‌توانند در حفظ یکپارچگی کالبدی و کاهش آسیب‌پذیری ساختمان‌ها نقش مؤثری داشته باشند.

بر همین اساس، دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان وزارت راه و شهرسازی، پیش‌نویس «ضابطه اجرایی طراحی و استقرار فضاهای امن و پناهگاه در ساختمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی» را در مرداد ۱۴۰۵ برای بررسی و دریافت دیدگاه‌های تخصصی منتشر کرد.

این ضابطه با هدف تکمیل و اجرایی‌سازی الزامات مبحث بیست‌ و یکم مقررات ملی ساختمان، مجموعه‌ای از ضوابط حفاظت پایه، طراحی و استقرار فضاهای امن، پناهگاه‌ها و الزامات مرتبط با کاهش آسیب‌پذیری ساختمان‌های مسکونی را ارائه می‌کند.

بند ۴-۴-۲ | ارجاع صریح به اصلاحیه مبحث نهم مقررات ملی ساختمان

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فنی این پیش‌نویس، ارجاع مستقیم بند ۴-۴-۲ با عنوان «حداقل شاخص دیوارهای سازه‌ای بتن‌آرمه» به اصلاحیه سال ۱۴۰۵ مبحث نهم مقررات ملی ساختمان است.

بر اساس این بند، در ساختمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی مشمول ضابطه که دیوارهای بتن‌آرمه سازه‌ای به‌عنوان بخشی از سیستم مقاوم در برابر زلزله استفاده می‌شوند، رعایت الزامات شاخص دیوار مطابق اصلاحیه مبحث نهم، پس از ابلاغ آن، ضروری خواهد بود.

شاخص دیوار، حداقل سطح مقطع مؤثر دیوارهای بتن‌آرمه را در دو راستای اصلی ساختمان به‌صورت کمی و قابل کنترل ارزیابی می‌کند. در این بند، برای دیوارهای بتن‌آرمه با شکل‌پذیری متوسط و ویژه، روابط مستقلی در نظر گرفته شده است.

اهمیت این ارجاع در آن است که تأمین سختی جانبی مؤثر، کنترل تغییرشکل، کاهش تمرکز آسیب و محدودسازی آسیب‌پذیری لرزه‌ای ساختمان، در کنار الزامات حفاظت کالبدی فضاهای امن مورد توجه قرار گرفته‌اند.

بازگشت دیوارهای بتن‌آرمه متوسط؛ پیوند تعمیرپذیری با اقتصاد ساخت‌وساز

یکی از تحولات مهم اصلاحیه مبحث نهم مقررات ملی ساختمان، بازگرداندن دیوارهای بتن‌آرمه با جزئیات شکل‌پذیری متوسط و معرفی شاخص دیوار به‌عنوان معیاری کمی برای ارزیابی حداقل سطح مؤثر دیوارهای سازه‌ای است.

این رویکرد، با تأکید بر افزایش سختی جانبی، کنترل نسبت دریفت و محدودسازی آسیب، امکان بهره‌گیری از سیستم‌های دیواری را برای طیف گسترده‌تری از ساختمان‌های متعارف فراهم می‌کند.

اهمیت دیوارهای بتن‌آرمه متوسط، در ایجاد ظرفیت استفاده از راهکارهای سازه‌ای مؤثر، تعمیرپذیر و متناسب با شرایط اقتصادی و اجرایی صنعت ساختمان ایران است.

بااین‌حال، تأمین شاخص دیوار جایگزین کنترل‌های اختصاصی طراحی فضاهای امن و پناهگاه، از جمله مقاومت در برابر بارهای ناشی از انفجار، کنترل اتصالات و جلوگیری از گسیختگی موضعی نیست. این الزامات باید در کنار یکدیگر و متناسب با اهداف حفاظتی مورد انتظار رعایت شوند.

از این منظر، ارجاع ضابطه فضاهای امن به اصلاحیه مبحث نهم، نشان‌دهنده گسترش جایگاه ضوابط کنترل تغییرشکل و سختی جانبی از طراحی لرزه‌ای ساختمان به چارچوبی وسیع‌تر برای حفاظت کالبدی در شرایط بحرانی است.

تدوین و بررسی تخصصی ضابطه

پیش‌نویس «ضابطه اجرایی طراحی و استقرار فضاهای امن و پناهگاه در ساختمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی» در کارگروه تخصصی دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان تدوین و برای بررسی کارشناسی و دریافت پیشنهادهای اصلاحی منتشر شد.

جواد قدرتی ینگجه نیز از متخصصان مشارکت‌ کننده در فرایند داوری تخصصی این ضابطه بود.

این ضابطه با رویکرد حفاظت چندلایه، علاوه بر الزامات سازه‌ای و اجرایی فضاهای امن، موضوعاتی مانند حفاظت پوسته ساختمان، کاهش آوارپذیری، ایمنی مسیرهای دسترسی و پیش‌بینی ظرفیت‌های حفاظتی ساختمان‌های مسکونی را در بر می‌گیرد.

جمع‌بندی | از کنترل تغییرشکل تا تاب‌آوری کالبدی ساختمان‌ها

ارجاع بند ۴-۴-۲ پیش‌نویس ضابطه فضاهای امن و پناهگاه به اصلاحیه مبحث نهم، یکی از نمونه‌های مهم ارتباط میان ضوابط طراحی لرزه‌ای و الزامات حفاظت کالبدی ساختمان‌هاست.

ورود شاخص دیوار و بازگشت دیوارهای بتن‌آرمه متوسط، صرفاً اصلاحی در جزئیات طراحی سازه‌های بتن‌آرمه نیست؛ بلکه بخشی از مسیر توسعه راهکارهای فنی و اقتصادی برای کنترل آسیب، افزایش قابلیت تعمیر و کاهش آسیب‌پذیری ساختمان‌ها به شمار می‌رود.

توسعه این رویکرد، با رعایت الزامات اختصاصی هر مخاطره، می‌تواند زمینه حرکت از طراحی مبتنی بر حداقل ایمنی به طراحی مبتنی بر حفظ عملکرد، حفاظت از سرمایه‌های ساختمانی و ارتقای تاب‌آوری در مقیاس ملی را تقویت کند.